De geschiedenis van biljart

Van gras naar tafel

Biljart heeft zijn wortels in een buitenspel dat in West-Europa werd gespeeld, verwant aan spellen als croquet. Spelers duwden ballen met een stok over het gras. Op een gegeven moment verhuisde het spel naar binnen, naar een tafel. De tafel kreeg een groene bekleding, als verwijzing naar het gras waarop het spel ooit begon. Die kleur is tot vandaag de standaard gebleven.

De eerste tafels waren van hout en hadden een rand om de ballen op de tafel te houden. Biljart werd een spel voor de adel en later ook voor de burgerij.

Van stok naar keu

Lange tijd speelde men niet met een keu, maar met een houten stok met een brede kop, waarmee je de bal voortduwde. Lag de bal tegen de rand, dan was die kop onhandig. Spelers draaiden de stok dan om en stootten met het smalle eind. Uit dat smalle eind groeide de keu. Het woord keu komt van het Franse queue, dat staart betekent.

De 19e eeuw: pomerans, krijt, leisteen en rubber

In de 19e eeuw veranderde het spel sterk. Een paar vernieuwingen maakten biljart tot wat het nu is:

• De leren pomerans. Met een leren dopje op de keu kon je de bal buiten het midden raken zonder weg te glijden. Daarmee werd effect mogelijk. Volgens de overlevering speelde de Franse speler Mingaud een belangrijke rol bij de invoering ervan.
• Krijt. Spelers ontdekten dat de pomerans met krijt nog beter grip had, zodat nog meer effect mogelijk werd.
• Leisteen. Houten speelvlakken trokken krom. Leisteen bleef vlak en werd de standaard voor goede tafels.
• Rubberen banden. Banden van rubber kaatsten de ballen veel voorspelbaarder terug dan de oude randen.

Door deze vernieuwingen werd biljart een spel van precisie, effect en berekening, in plaats van alleen duwen en mikken.

Drie wegen: carambole, pool en snooker

Carambole

Op het Europese vasteland raakte het spel zonder pockets in zwang: met drie ballen, waarbij je punten scoort door met je speelbal beide andere ballen te raken. Daaruit ontstonden varianten als libre, bandstoten, kader en driebanden.

Pool

In de Verenigde Staten groeide het spel met pockets uit tot pool. Volgens de gangbare verklaring komt de naam van de poolrooms, zalen waar ook gewed werd en inzetten in een pot, een pool, gingen. In de loop van de 20e eeuw ontstonden de spelvormen die nu bekend zijn, zoals straight pool, 8-ball en 9-ball. Pool verspreidde zich later over de hele wereld.

Snooker

Snooker ontstond bij Britse officieren in India. Volgens de overlevering gebeurde dat in 1875 in Jubbulpore, waar een officier een bestaand spel met rode ballen uitbreidde met gekleurde ballen. Het woord snooker was toen legerslang voor een beginnende cadet. Het spel reisde mee terug naar Groot-Brittannië en groeide daar in de 20e eeuw uit tot een grote sport. Lees meer bij snooker.

Biljart in Nederland

In Nederland is biljart vooral carambole, en carambole is onlosmakelijk verbonden met het café. Jarenlang stond in veel dorps- en buurtcafés een klein biljart, waar vaste gasten hun partijtjes speelden. Uit die cafés kwamen veel biljartclubs voort, en nog steeds spelen veel verenigingen in een café. De competitie is georganiseerd door de KNBB, met het moyenne als maatstaf voor het niveau. Nederland en België behoren in het driebanden tot de sterkste landen ter wereld.

Pool en snooker kwamen later op in Nederland. Pool vond zijn weg via cafés en biljartcentra; snooker via gespecialiseerde snookercentra. Tegenwoordig vallen alle drie de spelsoorten onder de KNBB.

Bronnen: KNBB; WPBSA, geschiedenis van snooker. Waar feiten niet vaststaan, spreken we van overlevering. Laatst gecontroleerd september 2026.